Światowe dziedzictwo UNESCO w Turcji

Obiekty światowego dziedzictwa UNESCO w Turcji – kliknij i ponumeruj

Mapa jest widoczna u góry. Proszę kliknąć obiekt → pojawi się poniżej na liście z numerami.

Ładowanie mapy...

(jeszcze nic nie wybrano)

wybrano 0

Ani: zapomniana Armenia
Afrodyzjas: miasto miłości
Arslantepe: Wzgórze Lwa
Bursa i Cumalıkızık: potęga Osmanów
Çatalhöyük: kamienie epoki kamienia
Divriği: małe miasto z wielkim meczetem
Diyarbakır: nadszarpnięta duma Kurdów
Efez: wielki gracz nad Morzem Egejskim
Göbekli Tepe: ponad 12.000 lat na karku
Gordion: stolica Frygii
Hattusa: miasto 1000 bogów
Meczety z drewnianymi kolumnami średniowiecznej Anatolii
Stambuł: historyczne obszary Stambułu
Park Narodowy Göreme: księżycowy krajobraz Kapadocji
Nemrut Dağı: góra wzywa
Pamukkale: cud białych tarasów
Pergamon: kolejką linową do królewskiego miasta
Safranbolu: sielanka szachulcowych domów w Górach Pontyjskich
Meczet Selimiye w Edirne: arcydzieło Sinana
Troja: pole bitwy Schliemanna
Ksantos: sarkofagi na przewiewnej wysokości

Historyczne obszary Stambułu

Do obiektu światowego dziedzictwa o powierzchni 7,66 km² należą cztery obszary:

Park Archeologiczny na wschodnim cyplu Starego Miasta (z Pałacem Topkapı i Hagia Sophią),

dzielnica Süleymaniye z Meczetem Sulejmana (zbudowanym w latach 1550–57; dzieło architekta Sinana (zaprojektował on także Meczet Selimiye w Edirne, zob. poniżej),

dzielnica Zeyrek (z Meczetem Zeyrek),

liczące 20 km długości lądowe Mury Teodozjańskie na zachodzie Starego Miasta Stambułu.

Strona internetowa: https://istanbul-tourist-information.com/

Nr 356 (http://whc.unesco.org/en/list/356)

Rok: 1985

Kryteria: i, ii, iii, iv

Stambuł ma strategiczne położenie na półwyspie Bosforu między Bałkanami a Anatolią, Morzem Czarnym a Morzem Śródziemnym. Był kolejno stolicą Cesarstwa Wschodniorzymskiego i Imperium Osmańskiego i od ponad 2.000 lat związany jest z ważnymi wydarzeniami historii politycznej, historii religii i historii sztuki. Miasto leży na półwyspie otoczonym od północy przez Złoty Róg (Haliç), naturalny port, od wschodu przez Bosfor, a od południa przez Morze Marmara. Historyczny półwysep, na którym rozwinęły się dawne Bizancjum i Konstantynopol, był otoczony starymi murami, wzniesionymi pierwotnie na początku V wieku przez Teodozjusza.

Wyjątkowa uniwersalna wartość Stambułu polega na jedynym w swoim rodzaju połączeniu arcydzieł architektury, odzwierciedlających spotkanie Europy i Azji na przestrzeni wielu stuleci, oraz na jego niezrównanej panoramie, ukształtowanej przez twórczy geniusz architektów bizantyjskich i osmańskich.

Niepowtarzalna i charakterystyczna panorama Stambułu powstawała przez wiele stuleci i obejmuje Hagia Sophię, której potężna kopuła odzwierciedla architektoniczne i dekoracyjne mistrzostwo VI wieku, zespół Fatih i Pałac Topkapı z XV wieku – stale rozbudowywany aż do XIX wieku, meczety Sulejmana i Şehzade, dzieła głównego architekta Sinana, odzwierciedlające szczyt architektury osmańskiej w XVI wieku, Błękitny Meczet z XVII wieku oraz smukłe minarety Nowego Meczetu w pobliżu portu, ukończonego w 1664 roku.

Cztery obszary obiektu to Park Archeologiczny na cyplu historycznego półwyspu; dzielnica Süleymaniye z zespołem Meczetu Sulejmana, bazarami i otaczającą je zabudową tradycyjną; obszar zabudowy Zeyrek wokół Meczetu Zeyrek (dawnego kościoła Pantokratora) oraz obszar po obu stronach lądowych Murów Teodozjańskich z pozostałościami dawnego Pałacu Blacherneńskiego. Obszary te ukazują osiągnięcia architektoniczne kolejnych epok cesarskich, w tym Błękitny Meczet z XVII wieku, Meczet Sokollu Mehmeda Paszy, zespół Meczetu Şehzade z XVI wieku, Pałac Topkapı z XV wieku, Hipodrom Konstantyna, Akwedukt Walensa, justyniańskie kościoły Hagia Sophia i św. Ireny, Meczet Küçük Ayasofya (dawny kościół Świętych Sergiusza i Bachusa), klasztor Pantokratora, założony za Jana II Komnena przez cesarzową Irenę; dawny kościół Zbawiciela na Chorze z mozaikami i malowidłami z XIV i XV wieku; a także wiele innych wyjątkowych przykładów różnych typów budowli, w tym łaźnie, cysterny i grobowce.

Kryterium (i): Historyczne obszary Stambułu obejmują zabytki uważane za jedyne w swoim rodzaju arcydzieła architektury okresu bizantyjskiego i osmańskiego, takie jak Hagia Sophia, zaprojektowana w latach 532–537 przez Antemiusza z Tralles i Izydora z Miletu, oraz zespół Meczetu Sulejmana, zaprojektowany w latach 1550–1557 przez architekta Sinana.

Kryterium (ii): Na przestrzeni dziejów zabytki Stambułu wywarły znaczący wpływ na rozwój architektury, sztuk monumentalnych i organizacji przestrzeni zarówno w Europie, jak i na Bliskim Wschodzie. Licząca 6.650 metrów długości lądowa linia murów Teodozjusza II z drugą linią obrony, wzniesioną w 447 roku, była jednym z najważniejszych wzorców architektury wojskowej; Hagia Sophia stała się wzorem dla całej rodziny kościołów, a później meczetów, a mozaiki pałaców i kościołów Konstantynopola wpłynęły zarówno na sztukę wschodnią, jak i zachodnią.

Kryterium (iii): Stambuł jest jedynym w swoim rodzaju świadectwem cywilizacji bizantyjskiej i osmańskiej dzięki dużej liczbie wysokiej jakości przykładów szerokiej gamy typów budowli, niektórych wraz z przynależnymi dziełami sztuki. Należą do nich twierdze, kościoły i pałace z mozaikami i freskami, monumentalne cysterny, grobowce, meczety, szkoły religijne i łaźnie. Tradycyjne domy wokół ważnych zabytków religijnych w dzielnicach Süleymaniye i Zeyrek stanowią wyjątkowe świadectwo późnoosmańskiego układu urbanistycznego.

Kryterium (iv): Miasto jest wybitnym zespołem zabytków, zespołów architektonicznych i technicznych, ilustrujących bardzo ważne etapy historii ludzkości. Szczególnie Pałac Topkapı i zespół Meczetu Sulejmana z karawanserajem, medresą, szkołą medyczną, biblioteką, łaźnią, hospicjum i grobowcami cesarskimi są znakomitymi przykładami zespołów pałacowych i kompleksów religijnych z okresu osmańskiego.

Historyczne obszary Stambułu obejmują kluczowe atrybuty przekazujące wyjątkową uniwersalną wartość Stambułu, a mianowicie te części miasta, które w XIX i XX wieku uniknęły większych zmian i degradacji i w chwili wpisu były już chronione przez prawo krajowe.

Tradycyjne drewniane domy w dzielnicach Süleymaniye i Zeyrek zostały w chwili wpisu uznane za zagrożone. Mimo ryzyka presji na zmiany od tego czasu podjęto wiele wysiłków, by zachować i wzmocnić drewniane konstrukcje na terenie obiektu. Zmiany w strukturze społecznej w obrębie obszaru wpłynęły także na sposób użytkowania tych budynków. Tkance miejskiej zagraża brak konserwacji i presja na zmiany. Administracja miejska stara się zrewitalizować obszar, aby ożywić jego zaniedbane części. Rewitalizacja dzielnic Süleymaniye i Zeyrek to długotrwały projekt, wymagający długiego i starannego procesu oczyszczania, konserwacji i restauracji. Zespół Süleymaniye zachował swoją integralność konstrukcyjną i architektoniczną, z wyjątkiem kilku drobnych zmian w handlowej części kompleksu. Meczet Zeyrek, pierwotnie kościół Pantokratora, został dotknięty kilkoma trzęsieniami ziemi.

Integralność najważniejszych zabytków i pozostałości archeologicznych w czterech historycznych obszarach jest w dużej mierze nienaruszona, są one jednak zagrożone z powodu braku planu zarządzania. Plan zarządzania, znajdujący się w procesie zatwierdzania przez właściwy organ, ma zająć się wszystkimi problemami i stopniowo rozwiązywać problemy na terenie obiektu.

Otoczenie historycznych obszarów Stambułu i wyjątkowa sylweta miasta są zagrożone przez zabudowę.

Zdolność zabytków i tradycyjnych domów do wiernego wyrażania wyjątkowej uniwersalnej wartości historycznych obszarów Stambułu została od czasu wpisu w pewnym stopniu osłabiona w odniesieniu do ich projektu i materiałów. Prace konserwatorskie i restauratorskie w otoczeniu historycznego półwyspu są prowadzone i nadzorowane przez władze centralne i lokalne oraz nowo utworzone instytucje, ze środków finansowych udostępnionych dzięki zmianom w przepisach.

Położenie i charakterystyczna panorama historycznego półwyspu nadal wyrażają wyjątkową uniwersalną wartość obiektu. Zdolność szerszego otoczenia morskiego do dalszego jej wyrażania zależy jednak od tego, czy zabudowa nie zakłóci widoku na panoramę.

Historyczne obszary Stambułu są chronione prawnie przez krajowe przepisy o ochronie. Nie ma szczególnych przepisów planistycznych dotyczących ochrony obiektów światowego dziedzictwa. Struktura zarządzania ochroną i zachowaniem obiektów obejmuje wspólną odpowiedzialność rządu krajowego (Ministerstwo Kultury i Turystyki, Generalna Dyrekcja Dóbr Kultury i Muzeów, Generalna Dyrekcja Fundacji Pobożnych), administracji lokalnej i kilku instytucji państwowych. Na fizyczne ingerencje i zmiany funkcji zarejestrowanych budynków i obszarów chronionych należy uzyskać zgodę rady ochrony zabytków.

Dyrekcja Zarządzania Obiektami Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego Stambułu została utworzona w 2006 roku w ramach administracji miejskiej Stambułu w celu koordynowania procesów planowania zarządzania obiektami światowego dziedzictwa w Stambule. Pracę dyrekcji wspierają rada doradcza oraz organ koordynacyjno-nadzorczy. Ponadto powołano zarządcę obiektu. W Ministerstwie Kultury i Turystyki utworzono również departament koordynujący sprawy administracyjne obiektów światowego dziedzictwa w Turcji i współpracujący z właściwymi organami przy wdrażaniu Konwencji o światowym dziedzictwie i wytycznych operacyjnych.

Pierwsze plany ochrony dla Zeyrek, Süleymaniye i murów lądowych zostały sporządzone i zatwierdzone w latach 1979 i 1981. Nowy plan ochrony, obejmujący obiekty światowego dziedzictwa, został przyjęty przez radę administracji miejskiej Stambułu i przedłożony radzie ochrony zabytków do zatwierdzenia. Imponująca panorama historycznego półwyspu z Pałacem Topkapı, Hagia Sophią i Süleymaniye jest chroniona środkami planistycznymi. Ochrona prawna i struktury administracyjne są wystarczające, by zapewnić należyte zachowanie obiektów. Rząd krajowy w ramach kampanii „Europejska Stolica Kultury” przeznaczył duże środki na projekty restauracyjne i konserwatorskie na terenie obiektu, oprócz rocznych budżetów Ministerstwa Kultury i Turystyki, specjalnej administracji prowincji Stambuł, Generalnej Dyrekcji Fundacji Pobożnych i administracji lokalnej.

Na obszarach historycznych znalezienie równowagi między zmianą a zachowaniem jest delikatną kwestią. Plan zarządzania, opracowywany obecnie we współpracy ze wszystkimi zainteresowanymi stronami i zgodnie z odpowiednimi przepisami, zajmie się tym zagadnieniem. Obejmie plan ruchu i transportu dla miasta, strategię odnowy miejskiej i zarządzanie turystyką oraz zapewni odpowiednie ramy gwarantujące, że projekty budowlane i infrastrukturalne będą respektować wyjątkową uniwersalną wartość obiektu. Będzie również zawierał wytyczne dotyczące ochrony, standardy restauracji i rewitalizacji, odpowiedzialność za zarządzanie, dostępność, zarządzanie ruchem zwiedzających, wytyczne dotyczące zwiększania świadomości miejsca, poprawy jakości codziennego życia, zarządzanie ryzykiem, uwrażliwianie i szkolenia.

Krótkie podsumowanie
Integralność
Autentyczność
Wymogi dotyczące ochrony i zarządzania

Afrodyzjas

Tetrapylon w Afrodyzjas. Budowla wejściowa do świętego okręgu Afrodyty została wzniesiona za cesarza Hadriana

Ruiny starożytnego miasta Afrodyzjas leżą w południowo-zachodniej Turcji. Zachowały się m.in. teatr, stadion i świątynie, np. świątynia Afrodyty czy Sebasteion. Pobliskie kamieniołomy marmuru doprowadziły do powstania znaczącej szkoły rzeźbiarskiej. Strona internetowa: https://turkishmuseums.com/museums?l=4&s=Aphrodisias

Nr 1519 (http://whc.unesco.org/en/list/1519)

Rok: 2017

Kryteria: ii, iii, iv, vi

Afrodyzjas leży w południowo-zachodniej Turcji, w żyznej dolinie rzeki Morsynus, w starożytnej krainie Karii. Obiekt seryjny składa się z dwóch elementów. Pierwszy obejmuje stanowisko archeologiczne Afrodyzjas wzdłuż murów otaczających miasto, drugi – kamieniołomy marmuru na północny wschód od miasta. Afrodyzjas zostało założone na początku II wieku p.n.e. jako miasto-państwo. Ortogonalna siatka ulic wyznacza układ miasta; tylko nieliczne budowle, jak świątynia bogini Afrodyty, nie są do niej dopasowane. Ponieważ miasto dzieliło szczególne zainteresowanie boginią Afrodytą z Sullą, Juliuszem Cezarem i cesarzem Augustem, Afrodyzjas rozwinęło bliskie stosunki z Rzymem. Otrzymało od rzymskiego senatu uprzywilejowany status polityczny „wolny od podatków” i w okresie cesarstwa rozwinęło silną tradycję artystyczną i rzeźbiarską. W czasach panowania rzymskiego wzniesiono wiele bogato zdobionych budowli, wszystkie z miejscowego marmuru.

Kult Afrodyty był najważniejszym kultem Afrodyzjas. Sanktuarium w Afrodyzjas miało charakterystyczny posąg kultowy Afrodyty, który kształtował tożsamość miasta. Afrodyta z Afrodyzjas łączyła cechy miejscowej anatolijskiej, archaicznej bogini płodności z cechami hellenistycznej Afrodyty, bogini miłości i piękna. Ten charakterystyczny wizerunek odnajdywano od Anatolii po cały basen Morza Śródziemnego, od miasta Rzymu po Lewant. Znaczenie Afrodyty z Afrodyzjas przetrwało długo po oficjalnej cesarskiej akceptacji chrześcijaństwa; świątynia stała się kościołem dopiero około 500 roku n.e.

Bliskość kamieniołomów marmuru była głównym powodem, dla którego Afrodyzjas stało się wybitnym ośrodkiem produkcji wysokiej jakości rzeźb marmurowych. Rzeźbiarze z miasta słynęli w całym Cesarstwie Rzymskim. Znani byli z mistrzowskiej rzeźby portretowej oraz posągów bogów i postaci dionizyjskich w stylu hellenistycznym. W późnej starożytności (4.-6. wiek n.e.) rzeźbiarze z Afrodyzjas byli bardzo poszukiwani do wykonywania marmurowych popiersi portretowych i posągów cesarzy, namiestników i filozofów w wielkich ośrodkach cesarstwa – na przykład w Sardes, Stratonikei, Laodycei, Konstantynopolu i Rzymie. W tym okresie byli najlepszymi rzeźbiarzami posągów marmurowych swoich czasów. Stosowane techniki, jakość miejscowego projektowania artystycznego i wytwarzanie zaawansowanych rzeźb portretowych zapewniły Afrodyzjas wyjątkowe miejsce w świecie rzymskim.

Kolejnym ważnym aspektem Afrodyzjas była jego kosmopolityczna struktura społeczna (grecka, rzymska, karyjska, pogańska, żydowska, chrześcijańska), szczegółowo udokumentowana w 2.000 zachowanych inskrypcjach z tego stanowiska.

Kryterium (ii): Wyjątkowa produkcja rzeźb marmurowych w Afrodyzjas łączy lokalne, greckie i rzymskie tradycje, tematy i ikonografię. Jest ona widoczna w całym mieście w imponującej różnorodności form – od dużych zdobionych bloków architektonicznych, przez posągi większe niż naturalnej wielkości, po małe przenośne figurki wotywne. Bliskość dobrych kamieniołomów z czysto białym i szarym marmurem była silnym katalizatorem szybkiego rozwoju miasta w znany ośrodek rzeźby w marmurze i rzeźbiarzy. Umiejętności rzeźbiarzy z Afrodyzjas były poszukiwane w rejonie Rzymu, gdzie niektóre z najpiękniejszych zachowanych dzieł – na przykład z Willi Hadriana w Tivoli – noszą sygnatury rzeźbiarzy z Afrodyzjas. Rzeźbiarze ci byli między I a V wiekiem n.e. ważnymi uczestnikami rynku sztuki cesarstwa.

Kryterium (iii): Afrodyzjas zajmuje wybitne miejsce w badaniach nad rzeźbą świata rzymskiego. Jego kamieniołomy i warsztaty rzeźbiarskie uczyniły z niego ważny ośrodek sztuki, słynący z kreatywności i umiejętności technicznych rzeźbiarzy. Afrodyzjas posiada jeden z niewielu znanych i systematycznie przebadanych warsztatów rzeźbiarskich Cesarstwa Rzymskiego, który pozwala lepiej niż jakiekolwiek inne miejsce w świecie rzymskim zrozumieć wytwarzanie rzeźb marmurowych.

Kryterium (iv): Afrodyzjas jest wyjątkowym przykładem zabudowy grecko-rzymskiego miasta w głębi lądu Azji Mniejszej. Kilka jego monumentalnych marmurowych budowli wykazuje unikatowe cechy architektoniczne i projektowe. Sebasteion, wyszukany kompleks kultowy poświęcony czci Augusta i cesarzy julijsko-klaudyjskich, stanowi charakterystyczne połączenie hellenistycznych, rzymskich i afrodyzjańskich tradycji artystycznych. „Ściana archiwalna” w teatrze to dobrze zachowany zbiór oficjalnych dokumentów cesarskich dotyczących statusu miasta w okresie cesarstwa. Teatr posiada też wczesny przykład budynku scenicznego z fasadą edykułową. Stadion ma niezwykłą formę architektoniczną z dwoma zaokrąglonymi końcami, znaną jako „amfiteatr”, i jest najlepiej zachowanym przykładem tego typu w świecie starożytnym. Przekształcenie świątyni Afrodyty w katedrę około 500 roku n.e. jest pod względem technicznym i przekształcającym jedyne w swoim rodzaju wśród przemian świątyń w kościoły. Tetrapylon, okazałe wejście do zewnętrznego sanktuarium Afrodyty, zachował się wraz z wyszukanym i znakomicie rzeźbionym ornamentem architektonicznym.

Kryterium (vi): Afrodyzjas słynęło w starożytności jako ośrodek kultu wersji Afrodyty łączącej cechy archaicznej anatolijskiej bogini płodności z cechami hellenistycznej bogini miłości i piękna. Afrodyta z Afrodyzjas pojawia się w figurach marmurowych z samego Afrodyzjas, a także z wielu innych miejsc wokół Morza Śródziemnego. To rozpowszechnienie wizerunku kultowego jest mocnym dowodem regionalnego i ponadregionalnego znaczenia kultu.

Obiekt obejmuje wszystkie elementy niezbędne do wyrażenia jego wartości i od starożytności nie ucierpiał ani w wyniku znaczących zmian geomorfologicznych, ani intensywnego osadnictwa. Granice obiektu zapewniają pełne przedstawienie atrybutów przekazujących wyjątkową uniwersalną wartość zarówno miasta, jak i kamieniołomów marmuru. Obiekt został prawnie objęty kontrolą państwa, a w ramach planów ochrony i zarządzania zaproponowano odpowiednie wytyczne i działania w celu zachowania integralności stanowiska.

Autentyczność obiektu seryjnego potwierdzają jego kamieniołomy, zabytki i rzeźby, około 2.000 zachowanych inskrypcji, gruntownie zbadana historia oraz obszerny dorobek opublikowanych badań. Prace konserwatorskie i restauratorskie w Afrodyzjas prowadzono zgodnie z Kartą Wenecką, z poszanowaniem oryginalnych projektów i materiałów budowlanych. Krajobraz wokół Afrodyzjas nie był narażony ani na nowoczesną zabudowę, ani na masową turystykę.

Ochronę prawną obiektu zapewnia od 1978 roku ustawa o ochronie dóbr kultury i przyrody nr 2863 w odniesieniu do starożytnego miasta, a od 1981 roku – do kamieniołomów. Decyzją nr 5580 regionalnej rady ochrony zabytków w Aydın z 2016 roku wzmocniono ochronę prawną kamieniołomów. Ochrona prawna powinna zostać rozszerzona na całą strefę buforową. Patrole miejscowej żandarmerii powinny zostać rozszerzone tak, by obejmowały zarówno kamieniołom, jak i strefę buforową.

Ministerstwo Kultury i Turystyki wraz ze swoimi oddziałami centralnymi i lokalnymi oraz zespół wykopaliskowy ponoszą główną odpowiedzialność za zachowanie, ochronę, promocję i zarządzanie stanowiskiem. Włączenie społeczności lokalnej w system zarządzania obiektem musi zostać wzmocnione.

Stanowisko archeologiczne jest odkopywane, badane i konserwowane przez zespół wykopaliskowy, corocznie upoważniany przez rząd, a jego praca jest regularnie nadzorowana przez Ministerstwo Kultury i Turystyki.

Plan ochrony dla tej dzielnicy został sporządzony i zatwierdzony w 2002 roku przez regionalną radę ochrony zabytków w Aydın. Należy przeprowadzić pełną inwentaryzację 3D ścian kamieniołomów, aby stworzyć podstawową dokumentację ich stanu. Istnieje potrzeba sformułowania i wdrożenia wskaźników monitoringu dla części kamieniołomowej oraz wdrożenia działań naprawczych.

Plan zarządzania Afrodyzjas, sporządzony pod nadzorem Ministerstwa Kultury i Turystyki przy wsparciu Fundacji Geyre, został zatwierdzony 17 września 2013 roku, a jego realizację nadzorują rada doradcza i komitet nadzorczo-koordynacyjny oraz zarządca obiektu mianowany przez Ministerstwo Kultury i Turystyki. Zarówno plan ochrony, jak i plan zarządzania powinny zostać zaktualizowane, aby odzwierciedlały zakres obiektu w chwili wpisu.

Powodzie zimą i pożary lasów latem to największe zagrożenia naturalne dla obiektu. W celu zapobiegania powodziom należy szybko wdrożyć plan odwodnienia w obrębie otoczonego murami miasta.

Ponadto należy opracować plan zwalczania pożarów i szkolenia z gaszenia pożarów. Na czas gaszenia pożarów w mieście należy rozstawić mobilne zbiorniki z wodą.

Krótkie podsumowanie
Integralność
Autentyczność
Wymogi dotyczące ochrony i zarządzania

Stanowisko archeologiczne Ani

Ani było w X wieku stolicą Armenii z ponad 100.000 mieszkańców. Zachowały się m.in. ruiny kilku kościołów i murów miejskich. Strona internetowa: https://turkishmuseums.com/museum/detail/2108-kars-archaeological-site-of-ani/2108/4

Nr 1518 (http://whc.unesco.org/en/list/1518)

Rok: 2016

Kryteria: ii, iii, iv

Stanowisko archeologiczne Ani, światowe dziedzictwo UNESCO, Kars, Turcja

Arslantepe

Stanowisko archeologiczne Arslantepe („Wzgórze Lwa”) leży w pobliżu miasta Malatya (640.000 mieszkańców) we wschodniej Anatolii. Od 6.000 r. p.n.e. istniała tu osada, a ostatnio stolica hetyckiego państwa Melid. Znaleziska, np. rzeźby z Bramy Lwów, są wystawione w muzeach w Ankarze i w Malatyi. Strona internetowa: https://turkishmuseums.com/museum/detail/2142-malatya-arslantepe-archaeological-site-and-open-air-museum/2142/4

Nr 1622 (http://whc.unesco.org/en/list/1622)

Rok: 2021

Kryteria: ii, iii, vi

Bursa i Cumalıkızık: kolebka Imperium Osmańskiego

Duże miasto Bursa (3,1 mln mieszkańców) uchodzi za kolebkę Imperium Osmańskiego. Do siedmiu obiektów w Bursie należą m.in. cztery zespoły meczetów (meczety Orhana, Hüdavendigar i Muradiye oraz Zielony Meczet), łaźnia oraz mauzoleum Osmana Gaziego z grobem Osmana I (1258–1324 lub 1326), założyciela nazwanego jego imieniem Imperium Osmańskiego.

Wieś Cumalıkızık (ok. 8 km na wschód od Bursy) ma dawać wyobrażenie o osmańskiej wsi.

Strona internetowa: https://turkishmuseums.com/museums?l=4&s=bursa

Nr 1452 (http://whc.unesco.org/en/list/1452)

Rok: 2014

Kryteria: i, ii, iii, iv, vi

Obiekt światowego dziedzictwa składa się z ośmiu miejsc w Bursie i Cumalıkızık.

Neolityczne stanowisko Çatalhöyük

«Çatalhöyük było jedną z pierwszych protomiejskich społeczności na świecie, a jego mieszkańcy doświadczyli, co oznacza, gdy wielu ludzi gromadzi się na dłużej w jednym miejscu.»

Ok. 40 km na południowy wschód od anatolijskiego miasta Konya (mieszk.) na dwóch wzgórzach leżą ruiny neolitycznej osady Çatalhöyük. Jedną z najstarszych znanych osad jest Çatalhöyük na terenie dzisiejszej Turcji. Osada powstała około 9500 lat temu w południowej Anatolii i przeżywała rozkwit około 1000 lat później, mniej więcej w latach 6700–6500 p.n.e. Wówczas na powierzchni około 13 hektarów – co odpowiada kwadratowi o boku 360 metrów – tłoczyło się okresowo do 3500 ludzi wraz ze zwierzętami w mieście z epoki kamienia. Niektórzy badacze zakładają nawet 8000 mieszkańców. Później liczba ludności znacznie spadła, a około 5950 r. p.n.e. osada została opuszczona.

Zdjęcie powyżej przedstawia część stanowiska wykopaliskowego, która od 2008 roku jest przykryta zadaszeniem ochronnym.

Znaleziska są wystawione w małym muzeum na miejscu, a przede wszystkim w Muzeum Cywilizacji Anatolijskich w Ankarze. Strona internetowa: http://www.catalhoyuk.com/

Nr 1405 (http://whc.unesco.org/en/list/1405)

Rok: 2012

Kryteria: ii, iv

Wielki Meczet i szpital w Divriği

Miasto Divriği (10.600 mieszkańców) leży w Anatolii Środkowej. Na wschodzie miasta stoi prostokątny zespół budynków (zbudowany ok. 1228/29): część północną zajmuje Wielki Meczet, a część południową dawny szpital. Wyjątkowe są prace kamieniarskie portali oraz snycerka ambony (minbar; ok. 1240).

Strona internetowa: http://www.divrigiulucamii.com/en/

Nr 358 (http://whc.unesco.org/en/list/358)

Rok: 1985

Kryteria: i, iv

Wielki Meczet i szpital w Divriği leżą na zboczach poniżej twierdzy Divriği w prowincji Sivas we wschodniej części środkowej Turcji i stanowią niezwykłą budowlę, łączącą monumentalny meczet kolumnowy z dwukondygnacyjnym szpitalem z miejscem pochówku. Meczet ufundował emir z dynastii Mengüczekidów Ahmed Szah po zwycięstwie Seldżuków nad armią bizantyjską w bitwie pod Malazgirtem w 1071 roku. Z zewnątrz meczet zdominowany jest przez sześcioboczną kopułę ze spiczastym dachem nad mihrabem (niszą modlitewną), kopułę nad basenem do ablucji pośrodku sali modlitewnej oraz bogato rzeźbione monumentalne kamienne portale od północy i zachodu. Wewnątrz cztery rzędy po cztery filary tworzą pięć naw, przekrytych wieloma kunsztownie rzeźbionymi kamiennymi sklepieniami. Przylegający szpital, Darush-shifa, ufundowała żona Ahmeta Szaha, Turan Melek, a zaprojektował go w latach 1228-1229 architekt Hurrem Szah. Wchodzi się do niego przez monumentalny, bogato rzeźbiony kamienny portal od zachodu, prowadzący do atrium o podwójnej wysokości, złożonego z czterech masywnych filarów, które podtrzymują kopułę z okulusem nad centralnym basenem, wokół którego rozmieszczone są sale chorych.

Wysoko rozwinięta technika budowy sklepień oraz twórczy, bujny styl rzeźby dekoracyjnej – zwłaszcza przy trzech otworach drzwiowych w kontraście z pozbawionymi ozdób ścianami wewnątrz – to unikatowe cechy tego arcydzieła architektury islamskiej. Różnorodność rzeźbionej dekoracji wskazuje, że wykonały ją różne grupy rzemieślników. Główną cechą wzorów na portalach jest ich niepowtarzalność: każdy różni się od pozostałych dekoracji. Oprócz portali wszystkie bazy, trzony i kapitele kolumn, a także wewnętrzna powierzchnia kopuły i sklepień zostały ozdobione w charakterystycznym i niepowtarzalnym stylu. Nie ma innych przykładów tych trójwymiarowych i skomplikowanych stylów geometrycznych oraz płynnych motywów roślinnych. Sklepienia sali chorych są pod względem osiągnięć naukowych porównywalne ze sklepieniami sali modlitewnej meczetu i wykazują tę samą wspaniałą jedność co Wielki Meczet.

Kryterium (i): To dobro kultury jest jedynym w swoim rodzaju osiągnięciem artystycznym i samo w sobie stanowi jedną z najpiękniejszych budowli architektury islamskiej.

Kryterium (iv): Meczet w Divriği jest wybitnym przykładem meczetu seldżuckiego w Anatolii, ponieważ nie ma ani dziedzińca, ani krużganków, ani otwartego basenu do ablucji, lecz wszystkie funkcje religijne skupia w zamkniętej przestrzeni, co być może wynika z surowości klimatu. Przylegający szpital jest fundacją dobroczynną i czyni i tak wyjątkowy zespół – dzięki książęcemu rozkazowi – jeszcze ciekawszym.

Wielki Meczet i szpital w Divriği są nienaruszone i zachowują kluczowe atrybuty wyrażające wyjątkową uniwersalną wartość. Kamienne ornamenty są podatne na wpływ atmosfery, wilgoci i soli, a budynek jest narażony na problemy z odwodnieniem. Także otoczenie zespołu jest podatne na wpływ okolicznej zabudowy.

W ramach trwających postępowań wywłaszczeniowych dotyczących własności prywatnej w bezpośrednim sąsiedztwie Wielkiego Meczetu i szpitala w Divriği, wszczętych w 2009 roku przez gubernatora Sivas, wyburzono kilka budynków, aby zminimalizować wpływ okolicznej zabudowy na historyczne otoczenie. Ponadto po zakończeniu drugiego etapu programu wywłaszczeń rozpocznie się projekt zagospodarowania terenu, obejmujący wytyczenie ścieżek spacerowych i urządzeń dla zwiedzających.

Zespół Wielkiego Meczetu i szpitala w Divriği był kilkakrotnie restaurowany. Według inskrypcji między XV a XIX wiekiem przeprowadzono rozległe restauracje. W XX wieku prowadzono prace mające zapobiec niszczeniu materiału i złagodzić problemy statyczne. Obiekt zachowuje jednak autentyczność pod względem formy, substancji, projektu i materiałów.

Wielki Meczet i szpital w Divriği są chronione ustawą nr 2863 o „ochronie dóbr kultury i przyrody”. Na podstawie tej ustawy w 1989 roku rada ochrony zabytków w Kayseri zarejestrowała je jako „budowlę monumentalną”. Ponadto wokół obiektu utworzono strefę ochronną, aby kontrolować potencjalną zabudowę w pobliżu. Na mocy przepisów ustawy nr 2863 utworzono „Komitet ds. budowli monumentalnej – Wielkiego Meczetu i szpitala w Divriği”, aby wspierać i kierować pracami konserwatorskimi.

Obiekt dysponuje systemem zarządzania służącym ochronie i zachowaniu jego cech, który uwzględnia zagrożenia i słabe punkty obiektu. Obiekt objęto programem pomiarów budowlanych i konstrukcyjnych, w ramach którego szczegółowo bada się i ocenia konstrukcję i stan budynku. Wynikowy raport analityczny zawiera wyczerpujące informacje, w tym możliwe problemy konstrukcyjne, nośność i analizy gruntu, oraz wskazuje elementy wymagające uwagi lub naprawy. Uzyskane dane wykorzystuje się do opracowania projektu wzmocnienia i rewitalizacji budynku oraz do jego regularnej konserwacji.

Krótkie podsumowanie
Integralność
Autentyczność
Wymogi dotyczące ochrony i zarządzania

Twierdza Diyarbakır i krajobraz kulturowy Ogrodów Hevsel

Duże tureckie miasto Diyarbakır (1,75 mln mieszkańców) leży w Anatolii Południowo-Wschodniej na zachodnim brzegu Tygrysu. Stare Miasto otaczają mury miejskie długości 5,7 km z 82 basztami (IV wiek), a od północnego wschodu chroni je cytadela. Krajobraz kulturowy Ogrodów Hevsel o powierzchni 7 km² rozciąga się między Starym Miastem a Tygrysem. Strona internetowa: https://turkishmuseums.com/museums?l=4&s=Diyarbakir+

Nr 1488 (http://whc.unesco.org/en/list/1488)

Rok: 2015

Kryteria: iv

Światowe dziedzictwo UNESCO – panorama murów miejskich i równiny Tygrysu, Diyarbakır, Turcja

Efez

Efez był jednym z największych miast Cesarstwa Rzymskiego. Ruiny leżą ok. 70 km na południe od Izmiru. Fasadę Biblioteki Celsusa odbudowano w latach 1970–78. Świątynia Artemidy uchodziła za jeden z siedmiu cudów świata. Strona internetowa: https://www.ephesus.us/ephesus/ephesus_unesco_list.htm

Nr 1018 (http://whc.unesco.org/en/list/1018)

Rok: 2015

Kryteria: iii, iv, vi

Biblioteka Celsusa w Efezie, światowe dziedzictwo UNESCO

Göbekli Tepe

Mierzące ok. 15 m wysokości Göbekli Tepe („brzuchate wzgórze”) leży w pobliżu dużego miasta Şanlıurfa (do 1983: Urfa; 2,15 mln mieszkańców) przy granicy turecko-syryjskiej. Znajdowało się tu koliste miejsce kultu (9.000. p.n.e.) społeczności, która bezpośrednio po ostatniej epoce lodowcowej jako jedna z pierwszych na świecie przeszła od łowiectwa do rolnictwa. Strona internetowa: https://www.dainst.org/projekt/-/project-display/21890

Nr 1572 (http://whc.unesco.org/en/list/1572)

Rok: 2018

Kryteria: i, ii, iv

Ruiny Hattusy

Obiekt światowego dziedzictwa składa się z dwóch stanowisk przy miejscowości Boğazkale (1.200 mieszkańców) w prowincji regionu czarnomorskiego:

Hattusa była od XVII do XII wieku p.n.e. stolicą państwa Hetytów. Fragmenty liczących 6,6 km murów miejskich zrekonstruowano (zob. zdjęcie).

Yazılıkaya (2 km na północny wschód od Hattusy) było sanktuarium Hetytów. Są to komory skalne z licznymi reliefami.

Tabliczki z pismem klinowym znalezione w Hattusie należą do programu UNESCO Pamięć Świata (zob. poniżej). Odczytać je udało się Czechowi Friedrichowi Hroznemu. Język hetycki jako język indoeuropejski jest spokrewniony m.in. z niemieckim: np. „watar” oznacza wodę (niem. Wasser). Strona internetowa:

https://goturkiye.com/blog/hattusa-the-ancient-capital-of-the-hittites

Nr 377 (http://whc.unesco.org/en/list/377)

Rok: 1986

Kryteria: i, ii, iii, iv

Zrekonstruowany odcinek murów miejskich Hattusy, światowe dziedzictwo UNESCO

Meczety z drewnianymi kolumnami średniowiecznej Anatolii

Seryjny obiekt światowego dziedzictwa UNESCO składa się z pięciu meczetów w Anatolii. Bryła budynku jest kamienna; wewnątrz drewniane kolumny podtrzymują płaski strop i balkony. Drewniana konstrukcja jest bogato rzeźbiona. Przykładem jest Meczet Mahmuta Beja (XIV wiek) we wsi Kasaba.

Nr 1694 (https://whc.unesco.org/en/list/1694)

Rok: 2023

Kryteria: ii, iv

Park Narodowy Göreme i skalne zabytki Kapadocji

W okresie wczesnochrześcijańskiego osadnictwa w Kapadocji w tufie tutejszego krajobrazu wykuto jako budowle skalne wielką liczbę kościołów, mieszkań i całe podziemne miasta.

Spełnione kryteria światowego dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego: i., iii., v., vii.

Wyjątkowa uniwersalna wartość

Park Narodowy Göreme i skalne stanowiska Kapadocji leżą na Wyżynie Środkowoanatolijskiej w wulkanicznym krajobrazie, który erozja ukształtowała w ciąg grzbietów, dolin i szczytów znanych jako „kominy wróżek” lub hoodoo. Rozciągają się na obszarze między miastami Nevşehir, Ürgüp i Avanos, stanowiskami Karain, Karlık, Yeşilöz, Soğanlı oraz podziemnymi miastami Kaymaklı i Derinkuyu. Obszar ten od południa i wschodu ograniczają łańcuchy wygasłych wulkanów, na których jednym końcu leży Erciyes Dağ (3916 m), a na drugim Hasan Dağ (3253 m). Zagęszczenie wykutych w skale cel, kościołów, wiosek jaskiniowych i podziemnych miast w formacjach skalnych czyni go jednym z najbardziej imponujących i największych kompleksów jaskiniowych na świecie. Choć jest interesujący z geologicznego i etnologicznego punktu widzenia, to niezrównane piękno dekoracji chrześcijańskich sanktuariów czyni Kapadocję jednym z czołowych przykładów poikonoklastycznego okresu sztuki bizantyjskiej.

Przyjmuje się, że pierwsze oznaki życia monastycznego w Kapadocji sięgają IV wieku, kiedy niewielkie wspólnoty pustelników, podążające za naukami Bazylego Wielkiego, biskupa Kayseri, zaczęły zamieszkiwać wykute w skale cele. W późniejszych okresach, aby oprzeć się najazdom arabskim, zaczęły łączyć się w wioski jaskiniowe lub podziemne miasta, takie jak Kaymaklı czy Derinkuyu, które służyły jako schronienia.

Monastycyzm w Kapadocji był mocno ugruntowany już w okresie ikonoklazmu (725-842), o czym świadczy dekoracja wielu sanktuariów, zawierająca ścisłe minimum symboli (najczęściej rzeźbione lub malowane temperą krzyże). Po 842 roku w Kapadocji wykuto jednak wiele kościołów skalnych i bogato ozdobiono je barwnym malarstwem figuratywnym. Do tych w dolinie Göreme należą Tokalı Kilise i El Nazar Kilise (X wiek), St. Barbara Kilise i Saklı Kilise (XI wiek) oraz Elmalı Kilise i Karanlık Kilise (koniec XII – początek XIII wieku).

Kryterium (i): Dzięki swojej jakości i zagęszczeniu skalne sanktuaria Kapadocji stanowią jedyne w swoim rodzaju osiągnięcie artystyczne i są niezastąpionym świadectwem poikonoklastycznego okresu sztuki bizantyjskiej.

Kryterium (iii): Skalne mieszkania, wioski, klasztory i kościoły zachowują skamieniały obraz prowincji Cesarstwa Bizantyjskiego między IV wiekiem a przybyciem Seldżuków (1071). Są więc istotnymi pozostałościami cywilizacji, która zniknęła.

Kryterium (v): Kapadocja jest wybitnym przykładem tradycyjnego osadnictwa ludzkiego, które stało się zagrożone przez połączone skutki naturalnej erozji, a w ostatnim czasie także turystyki.

Kryterium (vii): W spektakularnym krajobrazie, który dobitnie ukazuje siły erozji, dolina Göreme i jej otoczenie oferują znane na całym świecie i dostępne przykłady form terenu typu hoodoo i innych zjawisk erozyjnych, które odznaczają się wielkim pięknem i współgrają z kulturowymi elementami krajobrazu.

Park Narodowy Göreme i skalne stanowiska Kapadocji, od stuleci intensywnie użytkowane i przekształcane przez człowieka, to krajobraz harmonii, łączący ludzką działalność i osadnictwo z dramatycznymi naturalnymi formami terenu. Niektóre stożki i kolumny zostały uszkodzone przez trzęsienia ziemi, uważa się to jednak za zjawisko naturalne. Zgłaszano nadmierne obciążenie przez turystów i akty wandalizmu, a także wprowadzono pewne niepasujące konstrukcje.

Procesy erozyjne, które ukształtowały charakterystyczne stożkowe formy skalne, będą nadal tworzyć nowe kominy wróżek i kolumny skalne. Ze względu na tempo tego procesu wartości przyrodnicze obiektu mogą jednak nadal być zagrożone przez niezrównoważone użytkowanie. Elementy kulturowe, w tym wykute w skale kościoły i związane z nimi struktury kulturowe, są zagrożone głównie przez erozję i inne niekorzystne procesy naturalne w połączeniu z masową turystyką i presją zabudowy, a nigdy nie mogą zostać zastąpione. Zagrożenia: niektóre z kościołów wspominanych przez wczesnych uczonych, takich jak C. Texier, H.G. Rott i Guillaume de Jerphanion, już nie istnieją.

Obiekt spełnia warunki autentyczności, ponieważ jego wartości i ich cechy, w tym historyczne otoczenie, forma, projekt, materiał i wykonanie, odpowiednio odzwierciedlają wartości kulturowe i przyrodnicze uznane w kryteriach wpisu.

Wobec technicznych trudności budowania w tym regionie, gdzie chodzi o wykuwanie struktur w naturalnej skale i tworzenie architektury przez usuwanie materiału zamiast łączenia go w elementy budynku, podstawowa struktura morfologiczna i trudności w obróbce materiału hamowały twórcze impulsy budowniczych. To uwarunkowanie ludzkiego wysiłku przez warunki naturalne utrzymywało się niemal bez zmian przez kolejne okresy i cywilizacje, wpływając na postawy kulturowe i umiejętności techniczne każdego następnego pokolenia.

Obiekt światowego dziedzictwa Park Narodowy Göreme i skalne stanowiska Kapadocji podlega ochronie prawnej na mocy ustawy nr 2863 o ochronie zasobów kulturowych i przyrodniczych oraz ustawy nr 2873 o parkach narodowych. Cały obszar między miastami Nevşehir, Ürgüp i Avanos jest na mocy ustawy nr 2873 wyznaczony jako park narodowy. Ponadto przyrodnicze, archeologiczne, miejskie oraz mieszane archeologiczno-przyrodnicze obszary chronione, dwa podziemne miasta, pięć wiosek jaskiniowych i ponad 200 pojedynczych kościołów skalnych, z których niektóre zawierają liczne freski, wpisano na mocy ustawy nr 2863 do rejestru zabytków nieruchomych i stanowisk.

Ochrona prawna, zarządzanie i nadzór nad Parkiem Narodowym Göreme i skalnymi stanowiskami Kapadocji należą do kompetencji krajowych i regionalnych organów rządowych. Regionalne rady ochrony zabytków w Nevşehir i Kayseri odpowiadają za prowadzenie rejestru zabytków i stanowisk, w tym za wykonywanie wszystkich zadań związanych z ochroną prawną zabytków i budynków objętych ochroną oraz za wydawanie zezwoleń na prace restauratorskie. Oceniają również plany regionalne i plany ochrony zabytków sporządzane przez właściwe organy krajowe i/lub lokalne (tj. gminne).

Studia nad rewizją i aktualizacją istniejącego planu zagospodarowania terenu i ochrony zabytków (długoterminowego planu rozwoju Parku Narodowego Göreme) z 1981 roku zakończono w 2003 roku. Najważniejszą proponowaną decyzją planistyczną było to, by obszary chronione były chronione w takim kształcie, w jakim zostały ustanowione w 1976 roku. Drobne korekty na obrzeżach osiedli i przestrzenny rozwój miejscowości położonych na obszarach chronionych, takich jak Göreme, Ortahisar, Çavuşin, Ürgüp i Mustafapaşa, są ściśle kontrolowane. Innymi słowy, plan proponuje ograniczenie fizycznego rozrostu tych miejscowości do nowo wyznaczonych stref. Przy rozwoju hoteli uwzględnia się ustalone limity liczby pokoi. Ponadto plan proponuje, aby zobowiązać władze lokalne do przeglądu decyzji o zagospodarowaniu terenów zarezerwowanych w planach miejscowych pod rozwój turystyki.

Opracowanie planów dla miejskich i/lub mieszanych miejsko-archeologicznych obszarów chronionych w historycznych częściach Göreme zostało zakończone. Zawierają one kryteria podziału na strefy oraz zasady i wytyczne dotyczące utrzymania i restauracji budynków zabytkowych oraz innych budynków niezarejestrowanych, ale położonych w strefach historycznych. Podobne studia planistyczne istnieją dla miejscowości Ortahisar i Uçhisar. Po ukończeniu powstanie plan dla miejskiego obszaru chronionego w Ürgüp. Wszystkie odpowiednie plany są na bieżąco aktualizowane.

Dla podziemnych miast Kaymaklı i Derinkuyu ukończono odpowiednie urządzenia służące lepszemu zrozumieniu światowego dziedzictwa; dla Göreme i Paşabağı są one potrzebne.

Zabytki zagrożone erozją, w tym kościoły El Nazar, Elmalı i Meryemana (Dziewicy Maryi), wymieniono jako zabytki wymagające priorytetowego traktowania. Konieczne są specjalne działania na poziomie poszczególnych stanowisk na rzecz ich ochrony, restauracji i utrzymania.

Choć dla poszczególnych stanowisk istnieją plany ochrony i środki ochronne, główne podmioty odpowiedzialne za zarządzanie obiektem uznają, że do ochrony wartości światowego dziedzictwa obiektu potrzebny jest zintegrowany plan regionalny dla obszaru ochrony i rozwoju kultury i turystyki Kapadocja. Do zapewnienia zarządzania obiektem potrzebne jest ponadto odpowiednie wsparcie finansowe, polityczne i techniczne.

Krótkie podsumowanie
Integralność
Autentyczność
Wymogi dotyczące ochrony i zarządzania

Monumentalne miejsce pochówku na Nemrut Dağı

Góra Nemrut Dağı (2.150 m) leży w prowincji Adıyaman w południowo-wschodniej Turcji. Na szczycie persko-grecki król Kommageny Antioch I kazał w I wieku p.n.e. zbudować monumentalne miejsce pochówku (hierothesion). Składa się ono m.in. z usypanego kopca z rumoszu skalnego wysokości 45 m, trzech tarasów i kilku rzeźb. Zachowały się m.in. olbrzymie posągi tarasu zachodniego i wschodniego. Strona internetowa: http://nemrud.nl/

Nr 448 (http://whc.unesco.org/en/list/448)

Rok: 1987

Kryteria: i, iii, iv

Trony i głowy bogów na tarasie wschodnim, światowe dziedzictwo UNESCO

Ruiny Ksantos z sanktuarium Latony

Ruiny Ksantos z sanktuarium Latony leżą w prowincji Antalya w południowo-zachodniej Turcji.

Ksantos było stolicą Związku Licyjskiego. Do licznych budowli należy Pomnik Nereid z Ksantos (ok. 390 p.n.e.). Od 1969 roku stoi częściowo zrekonstruowany w British Museum w Londynie.

Okręg świątynny Letoon leży niedaleko Ksantos przy świętym źródle. Stoi tam kilka ruin: trzy starożytne świątynie (Leto, Artemidy, Apollina); na północy teatr i stoa, na południu klasztor.

Strona internetowa: https://antalyatouristinformation.com/de/sehenswurdigkeiten/geschichte/xanthos/

Nr 484 (http://whc.unesco.org/en/list/484)

Rok: 1988

Kryteria: ii, iii

Stare Miasto Safranbolu

Stare Miasto Safranbolu (51.000 mieszkańców, region czarnomorski) leży w dolinie, a nowe miasto na płaskowyżu. Na Starym Mieście stoją setki osmańskich domów szachulcowych, kilka meczetów, 5 łaźni tureckich (hamam) i trzy karawanseraje. Ok. 7 km na północ akwedukt İncekaya (XVIII wiek) przecina dolinę Tokatlı. W okolicy uprawia się wprawdzie szafran, ale to, że nazwa Safranbolu od niego pochodzi, uchodzi za wątpliwe.

Informacje: https://wikitravel.org/en/Safranbolu

Nr 614 (http://whc.unesco.org/en/list/614)

Rok: 1994

Kryteria: ii, iv, v

Stanowisko archeologiczne Troja

Stanowisko archeologiczne Troja leży w zachodniej Turcji w pobliżu Dardaneli (połączenia między Morzem Śródziemnym a Czarnym). W tym korzystnym miejscu najpóźniej ok. 3000 r. p.n.e. powstała osada (Troja I). Po zniszczeniach kilkakrotnie następowała odbudowa, tak że powstało wzgórze gruzów z kilkoma warstwami (Troja I–X), którego zasiedlenie zakończyło się dopiero w V wieku n.e. Wykopaliska prowadził w XIX wieku Anglik Frank Calvert, a od 1870 roku niemiecki poszukiwacz skarbów Heinrich Schliemann. W 1873 roku odkryto skarb Priama.

Strona internetowa: https://turkishmuseums.com/museum/detail/2020-canakkale-archaeological-site-of-troy/2020/4

Troja jest znana z opowieści „Iliada” Greka Homera. Opisuje on w niej dziesięcioletnie oblężenie miasta Troi przez Greków. Udaje się ono dzięki podstępowi: Grecy pozorują odwrót i zostawiają wielkiego drewnianego konia, „konia trojańskiego”. Trojanie wprowadzają to trofeum do miasta. W nocy Grecy wychodzą z brzucha konia i otwierają bramy miasta.

Muzeum Troi (ok. 800 m na wschód od Troi) informuje o historii. Strona internetowa: https://turkishmuseums.com/museum/detail/2021-canakkale-museum-of-troy/2021/4

Nr 849 (http://whc.unesco.org/en/list/849)

Rok: 1998

Kryteria: ii, iii, vi

Meczet Selimiye w Edirne

Miasto Edirne (170.000 mieszkańców) leży na skrajnym północnym zachodzie Turcji, przy granicy z Bułgarią i Grecją. Od 1362 roku do zdobycia Stambułu (1453) Edirne było stolicą Imperium Osmańskiego.

W latach 1569–75 powstał tam Meczet Selimiye. Jego architektem był Yusuf Sinan (1490–1588). Uchodzi on za najważniejszego architekta Imperium Osmańskiego. Sam Sinan miał nazywać Meczet Sulejmana w Stambule swoim dziełem czeladniczym, a Meczet Selimiye swoim arcydziełem. UNESCO wpisało oba na listę światowego dziedzictwa (zob. powyżej).

Charakterystyczne dla meczetów Imperium Osmańskiego są m.in. bardzo smukłe minarety na planie koła, składające się z trzonu, okalającego balkonu i stożkowego dachu. Cztery minarety w Edirne mają po 71 m wysokości.

Informacje: https://placesofpeace.eu/die-route/edirne/?lang=de

Nr 1366 (http://whc.unesco.org/en/list/1366)

Rok: 2011

Kryteria: i, iv

Pergamon i jego krajobraz kulturowy

Pergamon, ok. 80 km na północ od Izmiru, był w III i II wieku p.n.e. stolicą Królestwa Pergamonu. Światowej sławy jest Ołtarz Pergamoński, który stoi na berlińskiej Wyspie Muzeów. Na uwagę zasługują m.in. Asklepiejon oraz najszerszy most starożytności, mierzący około 190 m. Biblioteka w Pergamonie uchodzi za drugą co do wielkości w starożytności. Strona internetowa: https://turkishmuseums.com/museum/detail/2093-izmir-bergama-pergamon-acropolis/2093/4

Nr 1457 (http://whc.unesco.org/en/list/1457)

Rok: 2014

Kryteria: i, ii, iii, iv, vi

Model Pergamonu, światowe dziedzictwo UNESCO

Gordion

Stanowisko archeologiczne Gordion przy wsi Yassıhüyük (na zachód od Ankary) obejmuje wzgórze zamkowe, ruiny domów i fortyfikacji oraz ponad 100 kurhanów. Gordion było w VIII i VII wieku p.n.e. stolicą królestwa Frygów.

Gordion słynie z węzła gordyjskiego: król Gordios założył miasto i na rydwanie zawiązał liny w wielki węzeł. Kto rozwiąże ten węzeł, zostanie władcą Azji Mniejszej. W 333 r. p.n.e. Aleksander Wielki „rozwiązał” węzeł, przecinając go mieczem.

Nr 1669 (https://whc.unesco.org/en/list/1669)

Rok: 2023

Kryteria: iii