Język w Turcji – turecki i języki mniejszości
Językiem narodowym i urzędowym współczesnej Turcji jest język turecki z rodziny języków tureckich, którym jako językiem ojczystym posługuje się ponad 80 % ludności, a jako drugim językiem kolejne 10–15 %. Turecki język migowy został prawnie uznany w lipcu 2005 roku.
Ponadto istnieje około dwudziestu języków z łącznie pięciu różnych rodzin językowych, którymi posługują się dziś nietureckie grupy etniczne i mniejszości zamieszkujące Turcję. W tym sensie Turcja jest państwem wieloetnicznym. Najważniejsze z tych języków to
Język grecki, przede wszystkim pontyjski, był około 1914 roku używany jeszcze przez 1,73 miliona osób, które jednak zostały wypędzone w wyniku nieustających prześladowań. Do dziś w Stambule pozostało jeszcze 4000 użytkowników. Z niegdyś szeroko rozpowszechnionych języków aramejskich – dialektów chrześcijan aramejskich – w Turcji reprezentowane są dziś oprócz turoyo (3000 użytkowników) już tylko niewielki język hertevin (1000 użytkowników). Dawne języki aramejskie: nestoriański nowoaramejski („asyryjski”), chaldejski nowoaramejski (kaldoyo) i żydowski nowoaramejski (lishana deni) nie są już dziś w Turcji używane.
Do kartwelskiej grupy języków kaukaskich należą w Turcji język gruziński (40 000 użytkowników) i lazyjski (30 000). Oprócz wspomnianych już języków kabardyjskiego i adygejskiego w Turcji używane są zachodniokaukaskie języki abchaski (5000) i abazyński (10 000).
Inne języki mniejszości to indoeuropejskie języki albański (15 000 użytkowników w Turcji), romani (25 000) i domari (30 000). W wyniku obecnych ruchów uchodźczych poza około dwudziestoma wymienionymi językami krajowymi istnieją dziś mniejsze grupy użytkowników języków tureckich: turkmeńskiego, kazachskiego, kirgiskiego, uzbeckiego, ujgurskiego, kumyckiego i krymskotatarskiego; ponadto kilkuset użytkowników kaukaskich języków czeczeńskiego, lakijskiego i lezgińskiego oraz irańskich języków osetyjskiego i perskiego (farsi). Ponieważ chodzi tu o grupy uchodźców, języków tych nie zalicza się do „języków Turcji”.
Na terytorium dzisiejszej Turcji w ciągu dziejów używano wielu ważnych języków, które dziś wymarły. Do najważniejszych należą: hetycki, luwijski, licyjski, lidyjski, frygijski, akadyjski (w formie asyryjskiej), urartyjski, starogrecki, bizantyjski, staroormiański, łacina oraz klasyczny syryjski – język religijny chrześcijan aramejskich.
Powitania
İyi sabahlar ! (wczesnym rankiem)
Dzień dobry! (rano)
Günaydın!
Merhaba!
Podobnie jak: Cześć
İyi Günler!
Dzień dobry!
İyi Akşamlar!
Dobry wieczór!
İyi Geceler!
Dobranoc!
Hoş geldin/iz!
Witaj/ Witajcie!
Allahaısmarladık.(mówi ten, kto odchodzi)
Do widzenia!
Güle güle. (mówi ten, kto zostaje)
Do widzenia
Hoşça kal ! (nowoturecki)
Grzecznościowe zwroty
Nasılsın/ ınız?
Jak się masz/ Jak się Pan/Pani ma - Jak się macie?
İyiyim.
Dobrze się czuję.
Şöyle böyle.
Tak sobie.
Teşekkür ederim
Dziękuję bardzo.
Özür dilerim!
Przepraszam.
Rica edereim!
Proszę bardzo!
Lütfen!
Proszę!
Evet.
Tak.
Hayır
Nie
Efendim?
Słucham?
Tamam!
Okej / Zgoda
Şerefe (napoje alkoholowe)
Na zdrowie (Za honor!
Sağlığına (napoje alkoholowe)
Za zdrowie
Napoje
Su
Woda niegazowana
Soda
Woda gazowana
Çay
Czarna herbata
Elma çay
Herbata jabłkowa
Kahve
Kawa
Bira
Piwo
Şarap
Wino
Kırmızı Şarap
Wino czerwone
Beyaz Şarap
Wino białe
Rose Şarap
Wino różowe
Pojęcia ogólne
Büyük/ Küçük
Duży / Mały
Orta
Średni
Çok/ Az
Dużo/ Mało
Ağır/ Hafif
Ciężki/ Lekki
Uzun/ Kısa
Długi/ Krótki
Sağ/ Sol
Prawo/ Lewo
Sıcak/ Soğuk
Ciepły/ Zimny
W restauracji
Garson
Kelner
Bahşiş
Napiwek
Hesap lütfen !
Rachunek, proszę!
Afiyet olsun !
Smacznego!
Zakupy
Bu ne kadar ? O kaç para?
Ile to kosztuje?
Çok pahalı!
To jest bardzo drogie!
Çok fazla!
To za dużo!
Çok az!
To za mało
...istiyorum!
Chciałbym/Chciałabym...!
İki Kilo
2 kilo
yarım kilo
½ kilo
1 Litre
1 litr
Bir şişe
1 butelka
Yeter!
Wystarczy!
Podróżowanie
Otobüs
Autobus
Dolmuş
Minibus/ bus zbiorowy
Taksi
Taksówka
Otagar/ Garaj
Dworzec autobusowy
Uçak
Samolot
Havalimanı/ Havaalanı
Lotnisko
Gemi/ Liman
Statek/ Port
Araba/ Benzin istasyonu
Samochód/ Stacja benzynowa
Normal/ Kurşunsuz/ Mazot
Zwykła/ Bezołowiowa/ Diesel
Oda/ Duş/ Havlu
Pokój/ Prysznic/ Ręcznik
Yavaş yavaş
Powoli, powoli
Çabuk çabuk
Szybko szybko
Wymowa
Następujące litery nie występują w języku polskim lub są wymawiane inaczej:
C/c:
- jak dż w dżungla
Camii (meczet)- dżamii
Ç/ç:
- jak cz w czas
Kaç (ile) – kacz
E/e:
- jak krótkie, otwarte e
Evet (tak) – ewet
Ğ/ğ:
- jako wydłużenie po a, ı, o, u
Dağ (góra) daa
- jak j po e, i, ö, ü
değil (nie) dejil
H/h:
- jak h w hotel przed samogłoską
Postahane (poczta) – postahane
- jak ch w dach po ciemnej
samogłosce i przed spółgłoską lub na końcu wyrazu
Bahçe (ogród) – bachcze
- jak miękkie ch (niem. ich) po jasnej samogłosce i przed spółgłoską lub na końcu wyrazu
salih (pobożny) – salich
I/ı:
- jak głuche, ściśnięte y w ryba
Halı (dywan) – haly
J/j:
- dźwięczne ż jak w żaba
Plaj (plaża) – plaaż
S/s:
- bezdźwięczne s jak w sok
Su (woda) – su
Ş/ş:
- jak sz w szybko
Şelale (wodospad) – szelale
V/v:
- jak w w woda
Ve (i) – we
- po a jak ał
pilav (ryż) piłał
Y/y:
- jak j w jak
Yol (droga) – jol
Z/z:
- dźwięczne z jak w zima
Güzel (piękny) – güzel
Liczby
Bir
Jeden
Iki
Dwa
Üç
Trzy
Dört
Cztery
Beş
Pięć
Altı
Sześć
Yedi
Siedem
Sekiz
Osiem
Dokuz
Dziewięć
On
Dziesięć
On bir
Jedenaście
On iki
Dwanaście
On üç u.s.w.
Trzynaście
Yirmi bir u.s.w
Dwadzieścia jeden
Otuz bir u.s.w.
Trzydzieści jeden
Kırk
Czterdzieści
Elli
Pięćdziesiąt
Altmış
Sześćdziesiąt
Yetmiş
Siedemdziesiąt
Seksen
Osiemdziesiąt
Doksan
Dziewięćdziesiąt
Yüz
Sto
ki yüz
Dwieście
Bin
Tysiąc
İki bin
Dwa tysiące
On bin
Dziesięć tysięcy
Yirmi beş bin
Elli bin
Dwadzieścia pięć tysięcy
İki yüz elli bin
Dwieście pięćdziesiąt tysięcy
Beş yüz bin
Pięćset tysięcy
Bir milyon
Milion
Beş milyon
Pięć milionów
On milyon
Dziesięć milionów
On bir milyon
Jedenaście milionów
Yirmi milyon
Dwadzieścia milionów
Yüz milyon
Sto milionów
Yüz elli milyon
Sto pięćdziesiąt milionów
Bir milyar
Miliard
- Kurmandżi, czyli północnokurdyjski, z około 6 mln użytkowników (język indoeuropejski z gałęzi irańskiej)
- Zazaki z 1,2–2 mln użytkowników (język indoeuropejski z gałęzi irańskiej)
- Arabski (północnomezopotamski arabski) z około 1 mln użytkowników (język afroazjatycki z gałęzi semickiej)
- Azerbejdżański z 550 000 użytkowników w Turcji (język turecki z gałęzi oguzyjskiej)
- Kabardyjski, czyli wschodnioczerkieski, z 550 000 użytkowników w Turcji (język zachodniokaukaski)
- Bułgarski (pomacki) z 300 000 użytkowników (język indoeuropejski z gałęzi słowiańskiej)
- Adygejski, czyli zachodnioczerkieski, z niespełna 300 000 użytkowników (język zachodniokaukaski)
- Zachodnioormiański i homszecki z 70 000 użytkowników (język indoeuropejski)