Konum
Türkiye coğrafi olarak iki kıtaya yayılır. Türkiye topraklarının Asya kısmı olan Anadolu, yüzölçümünün yaklaşık %97'sini kaplar. Kuzeybatıdaki Avrupa kısmı (Doğu Trakya) yüzölçümünün yaklaşık %3'ünü oluşturur; metropol İstanbul'un büyük bölümü de burada yer alır.
Yaklaşık 7.200 km uzunluğundaki kıyı şeridiyle Türkiye batıda Ege Denizi'ne, güneyde Akdeniz'e ve kuzeyde Karadeniz'e komşudur. Marmara Denizi, Ege Denizi ile Karadeniz arasında yer alır ve her ikisine de birer boğazla bağlanır: batıda yaklaşık 65 kilometre uzunluğundaki Çanakkale Boğazı, doğuda İstanbul Boğazı. Milyonluk metropol İstanbul, İstanbul Boğazı'nın kıyısında yer alır.
Sekiz komşu ülkeyle olan kara sınırının toplam uzunluğu 2.648 km'dir. Türkiye kuzeybatıda Yunanistan (206 km sınır) ve Bulgaristan (240 km), kuzeydoğuda Gürcistan (252 km), Ermenistan (268 km), Azerbaycan (dış toprak ve özerk cumhuriyet Nahçıvan, 17 km[8]), doğuda İran (499 km) ve güneyde Irak (331 km) ve Suriye (822 km) ile sınır komşusudur.[9] Kıbrıs Cumhuriyeti ve uluslararası alanda tanınmayan Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti ile siyasi olarak bölünmüş Kıbrıs adası, güney kıyısından yaklaşık 70 kilometre uzaklıktadır. Yunan adaları Sakız, İstanköy, Sömbeki ve Rodos da Türkiye anakarasından çok uzakta değildir.
Suriye'nin Sarrin kenti yakınlarındaki, taşınmış Süleyman Şah Türbesi (önceden Caber Kalesi'nde) (2014 ortası itibarıyla) resmî bir dış topraktır. Egemenlik alanı olarak Türk askerleri tarafından korunuyordu. Şubat 2015'te Türk Silahlı Kuvvetleri'nden bir komando birliği türbeyi yeniden taşıdı ve mezar yapısını yıktı.
Jeoloji
Jeolojik olarak Türkiye, Alp-Himalaya dağ kuşağının bir parçasıdır. Büyük bölümü, kuzeyde ve doğuda Avrasya Levhası'na, güneyde Arap Levhası'na ve güneybatıda Afrika Levhası'na komşu olan Anadolu Levhası üzerinde yer alır. Bir transform fay olan Kuzey Anadolu Fay Hattı nedeniyle özellikle Türkiye'nin kuzeyi, son on yıllarda birçok kez depremlerle sarsılan, dünyanın deprem riski en yüksek bölgelerinden biridir. Kuzey Türkiye'deki depremlerde doğudan batıya doğru belirli bir kronolojik sıralama tespit edildiğinden, uzmanlar öngörülebilir bir gelecekte İstanbul'un da büyük bir depremden etkileneceğini tahmin etmektedir. Kocaeli ilindeki Gölcük depremi gibi son büyük depremler İstanbul'a 100 km'den daha az uzaklıktaydı.
Yüzey şekilleri
Türkiye'nin bölgeleri: 1 Marmara Bölgesi, 2 İç Anadolu, 3 Ege Bölgesi, 4 Akdeniz Bölgesi, 5 Karadeniz Bölgesi, 6 Güneydoğu Anadolu, 7 Doğu Anadolu
Türkiye coğrafi olarak yedi bölgeye ayrılır. Dört bölge kıyısında bulunduğu denizlere göre adlandırılmıştır: Karadeniz Bölgesi, Marmara Bölgesi, Ege Bölgesi ve Akdeniz Bölgesi. Üç bölge Anadolu'daki konumlarına göre adlandırılmıştır: İç Anadolu, Doğu Anadolu ve Güneydoğu Anadolu. Bu bölgeler bitki örtüsü ve hava koşulları bakımından birbirinden büyük ölçüde farklıdır.
Marmara Bölgesi Marmara Denizi'ni çevreler ve böylece kısmen Avrupa'da, kısmen de Asya'ya ait olan Anadolu'da yer alır. Marmara Denizi'nin kuzeyindeki Avrupa kısmı Türk Trakya'sıdır (Doğu Trakya). Meriç Nehri Yunanistan ile sınırı oluşturur. Marmara Bölgesi'nin arazisi tepelik olup çalılık ve ormanlarla kaplıdır. Verimli tarım toprakları doğuda yerini bozkıra bırakır. İstanbul metropol bölgesi Türkiye'nin ekonomik merkezini oluşturur. Milyonluk şehir Bursa bir kaplıca kentidir ve kükürtlü ve termal kaynaklarıyla ünlüdür; Uludağ'ın eteklerinde yer alır. Dağ yıl boyunca sevilen bir gezi noktasıdır.Ege Bölgesi de yoğun biçimde tarımsal amaçla kullanılır. Oldukça tepelik arazi, batı kıyısı boyunca Çanakkale ile Bodrum arasında uzanır. Kıyı bölgesi Türkiye'nin turizm açısından en gelişmiş bölgeleri arasındadır. Selvi ve zeytin ağaçlarının yanı sıra asmalar da manzaraya damgasını vurur. Bu bölgede Yunan yerleşimi döneminden kalma birçok antik kent bulunur; örneğin Truva, Assos (Behramkale), Bergama (Pergamon), Efes, Priene, Milet, Didim ve Euromos.
Karadeniz Bölgesi Türkiye'nin kuzey kıyı şeridini kapsar. Ilıman, nemli bir iklimle öne çıkar ve dağlık arazisinde büyük ormanlar uzanır. Çok verimli topraklarında çay, tütün, mısır ve fındık yetiştirilir.
Kırşehir yakınlarında tarımsal amaçla kullanılan İç Anadolu bozkırı
İç Anadolu Bölgesi, Anadolu'nun iç kesimlerindeki yaylaları kapsar. Burada tuz gölü Tuz Gölü ve yer yer 3900 metreye kadar yükselen sıradağlar bulunur. Doğuda, 2000 metreye kadar yükselen dağ konilerinde tüf taşına oyulmuş mağara evleri ve kaya kiliseleriyle ünlü Kapadokya yer alır. İç Anadolu ağırlıklı olarak bir bozkır görünümüne sahiptir; ancak bu bozkır büyük ölçüde doğal değil, ormansızlaşma ve hayvan otlatması gibi insan müdahaleleri sonucunda oluşmuştur. Anadolu'nun en kurak bölgeleri arasındadır; Tuz Gölü çevresinde iklim yarı çöl özellikleri gösterir. Bu nedenle bu bölgede tarımsal kullanım, daha önce adı geçen bölgelerdeki kadar yoğun değildir. Tarım ürünleri, özellikle tahıl için mevsimsel olarak elverişli olan, en yüksek değerine ilkbahar ve yaz başında ulaşan yağış dağılımı, zorunlu yapay sulama olmadan sürekli kuru tarıma olanak tanır. Bu nedenle toprakları karstlaşma veya erozyonla tahrip olmamış alanların neredeyse tamamı tarımsal amaçla kullanılır. Burada başta buğday, arpa, baklagiller, özellikle nohut ve meyve yetiştirilir. Bu bölgenin iklimi, serin geceleriyle çok sıcak ve kuru yazlarla belirginleşir. Kışın −20 santigrat derecenin altına kadar düşen çok soğuk sıcaklıklara ulaşılabilir; ortalama değerler bakımından kışlar Almanya'daki kışlara benzer, ancak daha kısadır. İç Anadolu'da incir, nar veya dut ağaçları gibi Akdeniz'den gelen, sıcağı seven ancak soğuğa dayanıklı bitkilere pekâlâ rastlanabilir. Burada bağcılık, yani sofralık üzüm yetiştiriciliği de yapılır.
Türkiye'nin doğusunda Van Gölü kıyısındaki Van Kalesi
Yüksek dağlık bir bölge olan Doğu Anadolu'da, Ağrı Dağı ve Süphan Dağı gibi Türkiye'nin en yüksek dağlarından bazıları bulunur. Fırat'ın kaynak kolları Murat ve Karasu ile Ağrı Dağı'nın yanından geçerek doğuya, Hazar Denizi'ne doğru akan Aras'ın yukarı çığırı da burada yer alır. Ülkenin en büyük iç gölü olan, 1640 metre yükseklikteki Van Gölü de bu bölgededir. En büyük şehirler Elazığ, Erzincan, Erzurum, Malatya ve Van'dır.
Akdeniz Bölgesi kuzeyde Toros Dağları, doğuda ise Amanos (Nur) Dağları ile sınırlanır. Bu bölgede ağırlıklı olarak narenciye, muz, domates, yer fıstığı ve pamuk yetiştirilir.
Ağrı Dağı Türkiye'nin en yüksek dağıdır
Güneydoğu Anadolu, Türkiye'nin en eski kültür bölgesidir. Toros Dağları ile çevrilidir. Fırat ve Dicle nehirleri buradan geçer. Bu bölgede tarımsal olarak buğday, arpa, üzüm, zeytin ve fıstık yetiştirilir. Dağ sıralarının yanı sıra Fırat'ın doğusundaki bölge bir yaylayla belirginleşir. Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamında Fırat ve Dicle boyunca çok sayıda baraj inşa edilmiştir; bazılarının yapımı hâlâ sürmektedir.
Türkiye'nin en yüksek dağları
Türkiye'nin en önemli nehirleri
Türkiye'nin gölleri
Türkiye'nin önemli adaları
Büyük Ağrı Dağı – 5137 m
Kızılırmak 1355 km
Van Gölü 3713 km²
Gökçeada 279 km²
Buzul Dağı – 4135 m
Fırat
Tuz Gölü 1500 km² (tuz gölü)
Marmara Adası 117 km²
Süphan Dağı – 4058 m
Sakarya
Beyşehir Gölü 656 km²
Bozcaada 36 km²
Küçük Ağrı Dağı – 3896 m
Murat ve Karasu
Eğirdir Gölü 468 km²
Uzunada 25 km²
Kaçkar Dağı – 3932 m
Dicle
Akşehir Gölü 353 km²
Alibey 23 km²
Erciyes Dağı – 3891 m
Seyhan
İznik Gölü 298 km²
Paşalimanı 21 km²
Ayrıca bkz.: Türkiye'deki dağlar listesi
Ceyhan
Avşar 21 km²
Göksu
Ayrıca bkz.: Kategori:Türkiye'deki adalar
Büyük Menderes
Ayrıca bkz.: Kategori:Türkiye'deki nehirler
İklim
İstanbul iklim grafiği
Ankara iklim grafiği
Antalya iklim grafiği
Van iklim grafiği
Bölgelere göre Türkiye'nin iklim verileri[11]
Bölge
Ortalama sıcaklık (°C)
En yüksek sıcaklık (°C)
En düşük sıcaklık (°C)
Ortalama nem (%)
Ortalama yağış (mm)
Marmara Bölgesi
−27,8
Ege Bölgesi
−45,6
Akdeniz Bölgesi
−33,5
Karadeniz Bölgesi
−32,8
İç Anadolu
−36,2
Doğu Anadolu
Güneydoğu Anadolu
−24,3
Flora ve fauna
Anadolu'da sığırkuyruğunun birçok endemik türü bulunur, burada: Verbascum wiedemannianum.
Türkiye'nin florası Orta Doğu'nun en çeşitli ve en zengin florası olarak kabul edilir. Bugüne kadar 850'den fazla cinse ait 9.000'den fazla tür tanımlanmıştır. Bu türlerin yaklaşık üçte biri endemiktir.[12] Bu son derece yüksek endemizm oranının nedenleri, farklı fitocoğrafik bölgelerin buluşması, iklim çeşitliliği ve dağlık bir arazidir; bunlar güçlü bir farklılaşmaya olanak tanıyan etkenlerdir. Verbascum ve Astragalus cinslerinin yayılış merkezi buradadır. Ancak birçok endemik tür tehlike altındadır.
Orta kesimlerdeki bozkır alanlarına, göçebe hayvancıların yüzyıllardır süren otlatmasına dayanmış dikenli yastık bitkileri ve çalılar, örneğin devedikenleri hâkimdir. Kuzeyde, özellikle Karadeniz kıyısında geniş iğne yapraklı ormanlar ile ekonomik amaçla işletilen fındık, mısır ve çay plantasyonları, güneyde ise daha çok meyve ve pamuk plantasyonları bulunur.
Birçok küçük av hayvanı türü ve yaban domuzu da buraya özgüdür; ancak sayıları avcılık nedeniyle sürekli azalmaktadır. Çiftlik hayvanları olarak başta sığır, at, manda, koyun ve keçi bulunur. Deve sayısı son on yıllarda sürekli azalmıştır; develer bugün artık yük taşımak için değil, öncelikle sportif yarışmalar için yetiştirilmektedir.
Türkiye kıyılarında çok çeşitli balık türlerine ve yunuslara da rastlanır. Denizde zaman zaman farklı köpekbalığı türleri de görülür, ancak bunlar genellikle kıyıya yaklaşmaz. Avrupa'da nesli tükenmiş sanılan Akdeniz foku bugün yeniden Türkiye'nin ve Yunanistan'ın Ege kıyılarında görülmektedir.
Bugün Türkiye'de hâlâ yaşayan en büyük yırtıcılar arasında boz ayı, kurt, çakal ve Avrasya vaşağı bulunur. Çizgili sırtlan ülkenin güneydoğusunda yaşar. Zaman zaman misk kedilerine ve yaban kedilerine, ülkenin güneydoğusunda ise çöl varanlarına ve firavunfarelerine rastlanır. Zaman içinde yırtıcı hayvanlar avlanmış ve nesilleri tüketilmiştir. Son Asya aslanı 1870 yılında öldürülmüştür.[13] Son Hazar kaplanı 1970'te vurulmuştur. 1974 yılında nesli tükenmiş ilan edilen Anadolu leoparı, yıllarca süren araştırmaların ardından 2013 yılında Karadeniz Bölgesi'nde yeniden keşfedilmiştir.
Güneydoğu Anadolu'da Diyarbakır ilinde arıkuşları
Türkiye çok sayıda kuş türü için üreme ve kışlama alanıdır. Bandırma'nın güneyinde – Kuşcenneti Milli Parkı'nda – pelikanların, yaban ördeklerinin, leyleklerin, karabatakların, bülbüllerin ve sülünlerin yurt edindiği ünlü bir kuş cenneti bulunur. Flamingoların önemli kolonileri ülkenin iç kesimlerinde ve güneyinde yer alır
Koruma alanları
Türkiye yüzölçümünün %1,3'ü koruma altındadır. Bunlar arasında on kıyı koruma alanı, 18 tabiatı koruma alanı ve ikisi UNESCO tarafından Dünya Doğal Mirası ilan edilmiş 41 milli park bulunur. Türkiye ayrıca Avrupa Yeşil Kuşağı'nda da pay sahibidir ve ülkenin Avrupa kısmı Avrupa'nın Mavi Kalbi'nde yer alır.[14][15]
Ancak Çevre Bakanlığı'nın kısıtlı mali olanakları şu anda bu alanların yeterince korunmasını engellemektedir. Üstelik Türkiye'deki hiçbir milli park veya koruma alanı uluslararası IUCN kategorilerine uymamaktadır
Plajlar ve doğal güzellikler
Türkiye'de toplam 235 (2007 itibarıyla) plaj, her yıl bir önceki sezonda yüzme suyu kalitesi bakımından sürekli yüksek bir standardı koruyan plajlara ve marinalara verilen mavi bayrakla ödüllendirilmiştir.
Türkiye'nin batısında Antalya ile doğusunda Anamur Burnu arasındaki, Türk Rivierası olarak da bilinen güney kıyısı, ülkenin turizm merkezlerinden biridir. Antalya'nın yanı sıra en önemli şehir Alanya'dır. Bunun yanında güney Ege kıyısı da deniz tatilcileri arasında çok sevilir. Çok sevilen bir diğer sahil beldesi Bodrum'dur. Hareketli gece hayatının yanı sıra Bodrum, Orta Çağ'dan kalma Haçlı şövalyeleri kalesiyle (Bodrum Kalesi) tanınır. Fethiye koyları, adaları ve plajlarıyla ünlüdür. Yakınında, Likya kaya mezarlarının yanı sıra Aziz Nikolaos Kilisesi'nin bulunduğu Myra (Demre) yer alır.
Kapadokya, İç Anadolu'da bir bölgedir. En tanınmış yerlerden biri, yumuşak tüfe oyulmuş mağara kiliseleriyle Göreme'dir. Bölge, az yağış ve rüzgâr nedeniyle yavaş aşınan tüften oluşur. Daha sert kayaçlar ayakta kalır ve böylece peribacaları oluşur.
İdari yapı
Türkiye'de mahalli idare, bir vali tarafından yönetilen 81 ile (il veya valilik) ayrılır. İller ayrıca ilçelere ve belediyelere bölünür. İlçeler (ilçe veya kaymakamlık), İçişleri Bakanı tarafından atanan bir kaymakam tarafından yönetilir. Belediye başkanları ve köy muhtarları halk tarafından seçilir.